Sốc văn hóa ở Đức — những khác biệt người Việt hay gặp
Sốc văn hóa hiếm khi đến từ những khác biệt lớn đã biết trước, mà từ những chi tiết nhỏ lặp lại mỗi ngày cho tới khi thành mệt mỏi.
Sốc văn hóa không đến ngay
Điều gây bất ngờ nhất về sốc văn hóa là thời điểm nó xuất hiện. Tuần đầu tiên ở Đức thường là giai đoạn hứng khởi: mọi thứ mới, mọi thứ đáng chụp ảnh, mọi khó khăn đều có vẻ là phần của cuộc phiêu lưu.
Cảm giác mệt mỏi thường đến muộn hơn, rõ nhất trong khoảng tháng thứ ba tới tháng thứ chín. Đó là lúc sự mới mẻ đã hết, nhưng thói quen mới chưa kịp hình thành, và những khác biệt nhỏ bắt đầu cộng dồn.
Cách nói thẳng
Đây là khác biệt được nhắc tới nhiều nhất, và cũng dễ hiểu sai nhất.
Trong giao tiếp Đức, nói thẳng vào vấn đề được xem là tôn trọng thời gian của nhau. Một người bạn cùng nhóm nói “phần này của bạn chưa đúng” không có ý hạ thấp bạn — họ đang nói về phần bài, không nói về bạn.
Người Việt quen với cách nói giảm để giữ hòa khí, nên dễ nghe câu nhận xét thẳng thành lời chê trách. Ngược lại, cách nói vòng của mình cũng dễ bị hiểu là né tránh hoặc không có ý kiến.
Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới việc học. Trong seminar, im lặng không được hiểu là khiêm tốn mà là chưa chuẩn bị bài.
Giờ giấc
Đúng giờ ở Đức không phải phép lịch sự mà gần như là điều kiện tối thiểu. Đến muộn năm phút cho một buổi hẹn cá nhân đã cần một lời xin lỗi; đến muộn cho một cuộc hẹn công việc là chuyện nghiêm trọng.
Mặt còn lại của quy tắc này dễ chịu hơn: giờ kết thúc cũng được tôn trọng như giờ bắt đầu. Buổi làm việc hẹn đến 5 giờ thì kết thúc lúc 5 giờ.
Sự riêng tư và tiếng ồn
Nhà ở Đức thường có quy định về giờ yên tĩnh — thường là buổi trưa và sau 10 giờ đêm, cùng cả ngày Chủ nhật. Đây không phải quy ước xã giao mà thường được ghi trong hợp đồng thuê nhà.
Chủ nhật gần như mọi cửa hàng đều đóng cửa. Đây là điều nên biết trước, vì nếu quên mua đồ vào thứ Bảy thì Chủ nhật thật sự không có lựa chọn nào.
Thủ tục giấy tờ
Nước Đức vận hành bằng giấy tờ, và quy trình thường chậm hơn kỳ vọng. Thư giấy vẫn là kênh liên lạc chính thức của cơ quan nhà nước, nên hộp thư trước cửa cần được kiểm tra thường xuyên, và tên bạn phải được ghi rõ trên hộp thư đó.
Đăng ký cư trú là việc nên làm ngay trong những ngày đầu, vì nó là điều kiện để làm gần như mọi thứ khác.
Kết bạn cần thời gian
Quan hệ ở Đức thường hình thành chậm hơn nhưng bền hơn. Việc một người mời bạn tới nhà là dấu hiệu của quan hệ đã khá thân, không phải phép xã giao thông thường.
Cách hiệu quả nhất để làm quen là tham gia hoạt động có cấu trúc sẵn: câu lạc bộ thể thao, nhóm học tập, lớp học, hoạt động tình nguyện. Chờ những dịp gặp gỡ tự nhiên thường mất nhiều thời gian hơn.
Cộng đồng người Việt giúp ích rất nhiều ở giai đoạn đầu, nhất là về thủ tục và chỗ ở. Nhưng nếu chỉ sinh hoạt trong nhóm đó, tiếng Đức sẽ tiến rất chậm — và đó lại là yếu tố quyết định cả việc học lẫn việc làm về sau.
Câu hỏi thường gặp
- Sốc văn hóa thường xuất hiện khi nào?
- Ít khi ngay tuần đầu. Giai đoạn đầu thường là hứng khởi vì mọi thứ mới mẻ. Cảm giác mệt mỏi thường đến rõ nhất trong khoảng tháng thứ ba tới tháng thứ chín, khi sự mới mẻ đã hết mà thói quen mới chưa hình thành.
- Người Đức nói chuyện thẳng như vậy có phải là thô lỗ không?
- Thường là không. Trong giao tiếp Đức, nói thẳng vấn đề được xem là tôn trọng thời gian của nhau và tránh hiểu nhầm. Nhận xét thẳng về bài làm hay ý tưởng nhắm vào nội dung chứ không nhắm vào người.
- Làm gì khi thấy khó hòa nhập?
- Tham gia hoạt động có cấu trúc sẵn như câu lạc bộ thể thao, nhóm học tập hay lớp học thường hiệu quả hơn là chờ dịp gặp gỡ tự nhiên. Các trường đại học Đức đều có văn phòng hỗ trợ sinh viên quốc tế.
- Có nên chỉ chơi với cộng đồng người Việt không?
- Cộng đồng người Việt giúp ích rất nhiều trong giai đoạn đầu, nhất là về thủ tục và chỗ ở. Nhưng nếu chỉ ở trong nhóm đó, tiếng Đức sẽ tiến rất chậm, và đó lại là yếu tố quyết định cả việc học lẫn việc làm sau này.